تصویر ابوالحسن احمد بن عمر بن علی نظامی عروضی سمرقندی
پروفایل نویسنده

ابوالحسن احمد بن عمر بن علی نظامی عروضی سمرقندی

ابوالحسن احمد بن عمر بن علی سمرقندی، نامدار به نظامی عروضی، در اواخر سده پنجم هجری در کهن‌شهر سمرقند زاده شد. او در همان شهر به فراگیری علوم روز، شعر، ادب، بلا…

درباره نویسنده

ابوالحسن احمد بن عمر بن علی سمرقندی، نامدار به نظامی عروضی، در اواخر سده پنجم هجری در کهن‌شهر سمرقند زاده شد. او در همان شهر به فراگیری علوم روز، شعر، ادب، بلاغت و به‌ویژه علم عروض پرداخت. به دلیل چیرگی چشمگیر در فن عروض، در تاریخ ادبیات به لقب «عروضی» پرآوازه شد تا از هم‌عصران شاعر دیگر نظیر نظامی گنجوی بازشناخته شود.

عروضی در سال ۵۰۴ هجری قمری در سمرقند بود و دو سال بعد (۵۰۶ ه‍.ق) در نیشابور و بلخ زیست؛ جایی که با نوابغ بزرگی چون حکیم عمر خیام ملاقات حضوری داشت و بعدها روایت‌های دقیقی از این دیدارها ثبت کرد. او در ۵۱۰ هجری در طوس به سر برد و بر سر مزار فردوسی حاضر شد و اطلاعات بکری از خاندان و زندگی سراینده شاهنامه گردآوری نمود. وی همچنین مدتی در هرات، غور و بامیان اقامت داشت.

بخش عمده حیات سیاسی و دیوانی او در ملازمت ملوک آل‌شنسب (سلسله شاهان غور) سپری شد. او دهه‌ها به عنوان ندیم، رایزن و دبیر در دستگاه این پادشاهان خدمت کرد. در حدود سال‌های ۵۵۱ یا ۵۵۲ هجری قمری، وی حاصل عمر، دیده‌ها و تجربیات پنجاه‌ساله خود را در قالب کتاب ارجمند «مجمع‌النوادر» (که بعدها به «چهار مقاله» شهرت یافت) به نام ابوالحسن حسام‌الدین علی، یکی از شاهزادگان غوری، تألیف کرد. نظامی عروضی از شاعران بزرگ عصر خود نیز شمرده می‌شد، هرچند دیوان شعر و مثنوی‌های او حوادث روزگار را تاب نیاورده و به دست ما نرسیده است. وی حدود سال ۵۶۰ هجری قمری درگذشت.

اطلاعات تخصصی

نگاه عمیق‌تر به پیشینه و سبک نویسنده

نقش / تخصص
ادیب، نویسنده و عروضی برجسته: متبحر در علم عروض، نقد ادبی و اوزان شعری (لقب «عروضی» حاصل مهارت کم‌نظیر او در این فن است). شاعر و قصیده‌سرای درباری: سراینده منظومه‌های روایی و مدایح در ستایش پادشاهان آل‌شنسب (غوریان). ندیم، مستوفی و کارگزار درباری: خدمت به عنوان ندیم، منشی و کارشناس دیوانی در دربار ملوک آل‌شنسب در هرات، بامیان و غور. مورخِ فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی: ثبت داده‌های تاریخی یگانه و انحصاری درباره زندگی فردوسی، خیام، ابن‌سینا، رودکی، فرخی سیستانی و عنصری که در هیچ منبع کهن دیگری یافت نمی‌شود.
دوره فکری / تاریخی
بازه زمانی: اواخر سده پنجم تا نیمهٔ دوم سده ششم هجری قمری (تقریباً ۴۸۵ تا حدود ۵۶۰ ه‍.ق / اواخر قرن ۱۱ تا اواسط قرن ۱۲ میلادی). دوره تاریخی: عصر افول قدرت سلاجقه بزرگ و عروج حکومت‌های محلی قدرتمند در شرق ایران بزرگ، به‌ویژه دوره اقتدار ملوک آل‌شنسب (سلسله غوریان). دوره فکری: دوره انتقال نثر از سادگی سامانی و غزنوی به نثر فتی و مصنوع سلجوقی؛ فصلی که در آن چهارپایهٔ نظام دیوانی و مشروعیت پادشاهی سنتی بر محور چهار فنِ «دبیری، شاعری، طبابت و نجوم» استوار تلقی می‌شد.
کلاستر تخصصی
چهار رکن اداره ملک (دبیر، شاعر، طبیب، منجم): به باور او بقا و رونق دستگاه حاکمیت شاه نیازمند این چهار صنف است: دبیر برای مکاتبات و تدبیر ملک، شاعر برای ثبت نام نیک و نشر شوکت، طبیب برای حفظ سلامت جسم و منجم برای پیش‌بینی و رصد احوال روزگار. نظریه سحرآمیز شعر و خیال‌انگیزی: ارائه یکی از نخستین تعاریف فلسفی-ادبی از شعر در زبان فارسی: «شاعری صناعتی است که شاعر بدان صناعت، اتساق مقدمات موهمه کند و التئام قیاسات منتجه، بر آن‌وجه که معنی خرد را بزرگ گرداند و معنی بزرگ را خرد… تا بدان سبب تباهی در مزاج‌ها پدید آرد». اسطوره‌زدایی و واقع‌نگاری احوال مشاهیر: ثبت جزئیات زیسته، ناکامی‌ها، غرور و وقایع تراژیک بزرگان (از جمله روایت خاکسپاری خیام زیر درختان پرشکوفه نیشابور، یا ورود صله دیرهنگام سلطان محمود به دروازه طوس همزمان با خروج جنازه فردوسی). پیوند علم و اخلاق کاربردی: الزام طبیب و منجم به تقوا، استقامت علمی، مطالعه متون پایه بقراط، جالینوس و بطلمیوس و عدم فریب حاکمان.
ملیت
ایرانی (متولد سمرقند، زیسته در خراسان بزرگ، ماوراءالنهر و غور افغانستان امروزی)

حوزه‌های تمرکز

فن دبیری و آیین کتابت دیوانی: شرایط منشی‌گری، لزوم خوش‌خطی، حفظ آیات و احادیث و امانت‌داری سیاسی. صناعت شاعری و نقد ادبی: شرایط احراز جایگاه شاعری، مطالعه اشعار قدما و رسالت شاعر در ماندگاری نام سلاطین. صناعت طب و الزامات پزشکی: ضرورت تسلط پزشک بر مزاج‌شناسی، اخلاط چهارگانه، کتاب‌های ابن‌سینا و حنین بن اسحاق، و اخلاق حرفه‌ای درمانگر. صناعت نجوم و احکام ستارگان: مرزبندی میان هیئت ریاضی و پیش‌گویی احکام نجومی، تقویم‌نگاری و بهره‌گیری حکمرانان از رصد افلاک.

آثار برجسته

چهار مقاله (مجمع‌النوادر - تألیف حدود ۵۵۱-۵۵۲ ه‍.ق):اثر سترگ و جاودانه نثر کهن فارسی؛ ساختاربندی‌شده در چهار گفتار بنیادی: مقاله اول: در ماهیت دبیری و صفت دبیر کامل. مقاله دوم: در ماهیت شاعری و صفت شاعر. مقاله سوم: در علم نجوم و نشان منجم. مقاله چهارم: در علم طب و هدایت طبیب. این اثر حاوی کهن‌ترین و مستندترین زندگی‌نامه‌ها و تک‌نگاری‌ها پیرامون رودکی، فردوسی، ابن‌سینا، ابوریحان بیرونی و عمر خیام است و محمد قزوینی آن را با تعلیقات مبسوط و علمی تصحیح کرده است. دیوان اشعار (مفقود):دیوان قصاید و قطعات او که در تذکره‌ها و کتاب «لباب‌الالباب» عوفی ابیاتی از آن پراکنده نقل شده است. مثنوی‌های مفقود:منظومه‌هایی نظیر «ویس و رامین» یا آثاری دیگر که به او نسبت داده شده اما نسخه‌ای از آن‌ها برجای نمانده است.

کتاب‌های این نویسنده

هنوز کتابی از این نویسنده ثبت نشده است

در حال حاضر هیچ کتابی از «ابوالحسن احمد بن عمر بن علی نظامی عروضی سمرقندی» در Airbook ثبت نشده است. به‌زودی کتاب‌های این نویسنده اضافه خواهند شد.