جنایت و مکافات

«جنایت و مکافات» (منتشرشده در سال ۱۸۶۶) یکی از نخستین و برترین نمونه‌های رمان روان‌شناختی مدرن و تحلیل اگزیستانسیالیستی در ادبیات است. رمان ماجرای رودیون رومانویچ راسکولنیکف، دانشجوی سابق رشتهٔ حقوق را در سن‌پترزبورگ روایت می‌کند که در فقر، بدهی و انزوای روانی شدید در اتاقی تنگ شبیه به تابوت روزگار می‌گذراند.

راسکولنیکف مقاله‌ای تألیف کرده و در آن نظریه‌ای خطرناک ارائه می‌دهد: بشریت به دو دسته تقسیم می‌شود: اکثریت «عادی» که ملزم به رعایت قوانین اخلاقی و اجتماعی‌اند، و اقلیت «فوق‌العاده / ناپلئونی» که در راه رسیدن به اهداف بزرگ تاریخی، حق دارند از مرزهای قوانین فراتر رفته و حتی مانع‌زدایی و جنایت کنند. او برای اثبات اینکه خود به دستهٔ دوم تعلق دارد، نقشهٔ قتل یک پیرزن رباخوار به نام آلیونا ایوانونا را که او را «شپشی بی‌خاصیت و انگل جامعه» می‌داند، می‌کشد و با تبر او را به قتل می‌رساند؛ اما با ورود ناگهانی خواهر معصوم پیرزن (لیزاوتا)، ناخواسته دستش به خون او نیز آلوده می‌شود.

مکافات راسکولنیکف نه حبس در زندان، بلکه از لحظهٔ فرود آمدن تبر آغاز می‌شود: تجزیه و فروپاشی روانی، تب شدید، پارانویا و بیگانگی مطلق از تمام جهان و عزیزانش. در ادامه، رویارویی فکری و روانی او با بازپرس باهوش پورفیری پترویچ و آشنایی‌اش با سونیا مارملادوا (دختر فداکاری که برای نجات خانواده‌اش تن به تن‌فروشی داده اما پاک‌ترین روح مسیحی را حفظ کرده) مسیر داستان را از فروپاشی عقلانی به سوی اعتراف، اعتکاف در سیبری و رستاخیز معنوی از طریق پذیرش رنج هدایت می‌کند.