تصویر سعدی شیرازی
پروفایل نویسنده

سعدی شیرازی

ابومحمد مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله بن مشرف، متخلص به «سعدی»، در آغاز سده هفتم هجری در خاندانی از عالمان دین در شیراز زاده شد («همه قبیلهٔ من عالمان دین بودند»).…

درباره نویسنده

ابومحمد مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله بن مشرف، متخلص به «سعدی»، در آغاز سده هفتم هجری در خاندانی از عالمان دین در شیراز زاده شد («همه قبیلهٔ من عالمان دین بودند»). در نوجوانی پدر خود را از دست داد و به دنبال تلاطم‌های سیاسی و خطر تهاجم مغول، شیراز را ترک کرد و راهی نظامیه بغداد شد که معتبرترین کانون دانشگاهی و فقهی جهان اسلام در آن عصر بود. او در آنجا فقه شافعی، کلام اشعری، ادب عرب و مبانی تصوف را زیر نظر استادانی چون شهاب‌الدین عمر سهروردی فراگرفت.

سعدی پس از پایان تحصیلات، دورانی بسیار طولانی از سیاحتگری و جهان‌گردی را آغاز کرد. او دهه‌ها در عراق، شام، حجاز، مصر و آسیای صغیر سفر کرد، در لباس خطیب و درویش به مساجد و مجالس رفت، با صاحبان عقاید گوناگون نشست‌وبرخاست کرد و تلخی و شیرینی‌های فراوان کشید (از اسارت در دست صلیبیان در خندق طرابلس تا همراهی با کاروان‌های تجاری).

با استقرار آرامش نسبی در ایالت فارس در سایه تدبیر اتابک ابوبکر بن سعد زنگی، سعدی در حدود سال ۶۵۵ هجری به زادگاه خود شیراز بازگشت. او بلافاصله حاصل سفرها، تجربیات و اندوخته‌های حکمت عملی خود را در دو سال پیاپی تدوین کرد: ابتدا منظومه مثنوی «بوستان» (سعدی‌نامه) را در سال ۶۵۵ ق به پایان رساند و یک سال بعد، شاهکار جاودان نثر فارسی یعنی «گلستان» را در سال ۶۵۶ ق به نام سعد بن ابوبکر تصنیف کرد.

سعدی باقی عمر پربار خود را در خانقاهش در بیرون شهر شیراز (محل کنونی آرامگاهش، سعدیه) به خلق غزل‌های عاشقانه، موعظه، نامه‌نگاری با امرا و پاسخگویی به مریدان گذراند. آوازه سخن او هنوز زنده بود که از هند تا مصر و آسیای میانه پیچید. او سرانجام در دهه‌های پایانی سده هفتم هجری (بین ۶۹۰ تا ۶۹۵ ق) در شیراز چشم از جهان فروبست. نام و اندیشه سعدی نه تنها در ایران، بلکه بعدها در غرب نیز از طریق ترجمه‌های آندره دوریه و ستایش نویسندگانی چون ولتر، گوته، دیدرو و رالف والدو امرسون تأثیری تاریخی بر جای نهاد.

اطلاعات تخصصی

نگاه عمیق‌تر به پیشینه و سبک نویسنده

نقش / تخصص
استاد سخن و شیخِ اجلّ: بزرگ‌ترین معمار ساختار نحوی و روانی زبان فارسی معیار؛ شخصیتی که شیوه بیان او پس از هفت سده همچنان الگوی شیوایی و فصاحت است. شاعر، نویسنده و ادیب دوزبانه (فارسی و عربی): تسلط کم‌نظیر بر فقه، کلام، حکمت، بلاغت عربی و نگارش قصاید فاخر عربی هم‌پای اشعار فارسی. جهان‌دیده، خطیب و مصلح اجتماعی: سیاحتگری با دهه‌ها تجربه سفر میدانی در سراسر خاورمیانه، شمال آفریقا و شبه‌قاره، که مشاهداتش را به ابزاری برای نقد آسیب‌های جامعه تبدیل کرد. معلم اخلاق واقع‌گرایانه (Moral Realist): ارائه‌دهنده اخلاقی ملموس، مصلحت‌اندیش، سازگار با طبیعت انسانی و به دور از آرمان‌گرایی‌های تجریدی و ناممکن.
دوره فکری / تاریخی
بازه زمانی: سده هفتم هجری قمری / سده سیزدهم میلادی (حدود ۵۸۵ تا ۶۰۶ ق – بین ۶۹۰ تا ۶۹۵ ق). دوره فکری: دوره خونبار و پرتلاطم یورش چنگیزخان و هلاکوخان مغول به ایران، زوال خلافت عباسی در بغداد (۶۵۶ ق)، حکومت مقتدر و خردورزانه اتابکان سلغری در فارس (پناهگاه امنِ شعر و فرهنگ در میانه ویرانی ایران)، و هم‌زمانی با گسترش خانقاه‌ها و جریان‌های گوناگون تصوف.
کلاستر تخصصی
سبک سهل و ممتنع (Deceptively Simple): کلامی چنان ساده، روان و عاری از پیچیدگی که در نگاه نخست سرودن آن آسان می‌نماید، اما در عمل بازآفرینی آن از توان هر سخن‌سنج دیگری خارج است. اومانیسم اسلامی و پیوند بشری: سرودن مانیفست‌های جهان‌شمول در باب همبستگی ذاتی نوع بشر («بنی‌آدم اعضای یک پیکرند»)؛ دفاع بی‌تخفیف از رنج‌دیدگان، درویشان پاک‌نهاد و ضعفا در برابر ستم اشراف. اخلاق مصلحت‌گرا در برابر جزم‌اندیشی اخلاقی: اعتقاد به اخلاق در میدان عمل و واقعیت؛ تبیین نمونه‌هایی چون «دروغ مصلحت‌آمیز به که راستِ فتنه‌انگیز» ناشی از رویکرد پراگماتیک به حفظ جان و عدالت عمومی. دیالکتیک بوستان و گلستان (آرمان‌شهر در برابر جهان واقع): بوستان منظومه‌ای از «جهان آن‌گونه که باید باشد» (نیکی، دادگری، سخاوت و تواضع) و گلستان روایتی نثری از «جهان آن‌گونه که هست» (مکر، تناقضات رفتاری، رندی و مصلحت‌های روزمره). عشق ملموس، انسانی و تنانه (Sensual & Earthy Love): بر خلاف عرفان نمادین و استعاری محض برخی شاعران، معشوق سعدی موجودی عینی، زیبارو، طناز و زمینی است و سوزوگداز او از تجربه‌ای زنده و واقعی سرچشمه می‌گیرد.
ملیت
ایرانی (Iranian)

حوزه‌های تمرکز

معماری زبان و فصاحت پارسی: پایه‌گذاری ساختاری صیقلی برای نظم و نثر که هویت زبان مدرن فارسی بر آن استوار شد. حکمت عملی و اخلاق اجتماعی: آموزش همزیستی مسالمت‌آمیز، آداب معاشرت و تدبیر امور در ساختار زندگی واقعی. روان‌شناسی عشق و تمایلات بشری: تحلیل احوال دل‌دادگی، فراق، وفا، زیبایی‌پرستی و سوز درونی با لحنی عاطفی و بی‌پیرایه. عدالت‌خواهی سیاسی و تحدید قدرت حاکمان: دفاع جسورانه از حقوق رعیت و مشروط دانستن بقای ملوک به اقامه قسط و دادگری.

آثار برجسته

گلستان (تصنیف شده در ۶۵۶ هـ.ق):شاهکار بلامنازع نثر مسجع و آهنگین فارسی در هشت باب؛ روایت‌های واقع‌گرایانه و پندآموز پیرامون سیرت پادشاهان، اخلاق درویشان، فضیلت قناعت، فواید خاموشی، عشق و جوانی، ضعف و پیری، تأثیر تربیت، و آداب صحبت. بوستان / سعدی‌نامه (تصنیف شده در ۶۵۵ هـ.ق):منظومه‌ای بی‌بدیل در قالب مثنوی و در بحر متقارب؛ آرمان‌شهری اخلاقی و انسانی مشتمل بر ده باب درباره عدل و تدبیر، احسان، عشق و مستی، تواضع، رضا، قناعت، تربیت، شکر، توبه، و مناجات. غزلیات (طیبات، بدایع، خواتیم و غزلیات قدیم):قله شعر عاشقانه و غنایی زبان فارسی؛ ترانه‌هایی پرشور، ساده و دست‌نیافتنی در ستایش عشق زمینی، حسن معشوق و رنج هجران. قصاید (فارسی و عربی):چکامه‌هایی استوار در ستایش مکارم اخلاقی، توحید، مرثیه زوال بغداد به دست مغولان، و موعظه به شاهان بدون آلوده‌شدن به تملق حقیرانه. رسائل نثری و نصیحت‌الملوک:رساله‌هایی تحلیلی در باب کشورداری، وظایف وزرا، پاسخ به پرسش‌های اهل تصوف و مجالس پنج‌گانه وعظ. مواضع، قطعات، ترجیع‌بند و هزلیات:آثاری مکمل شامل ترجیع‌بند شگفت‌انگیز عارفانه («ای یار جفا کرده پیوند بریده…»)، قطعات اخلاقی، و مطایبات تند و بی‌پرده در رساله مضحکات.

کتاب‌های این نویسنده

2 عنوان