بوستان

سعدی شیرازی

ابومحمد مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله بن مشرف، متخلص به «سعدی»، در آغاز سده هفتم هجری در خاندانی از عالمان دین در شیراز زاده شد («همه قبیلهٔ من عالمان دین بودند»). در نوجوانی پدر خود را از دست داد و به دنبال تلاطم‌های سیاسی و خطر تهاجم مغول، شیراز را ترک کرد و راهی نظامیه بغداد شد که معتبرترین کانون دانشگاهی و فقهی جهان اسلام در آن عصر بود. او در آنجا فقه شافعی، کلام اشعری، ادب عرب و مبانی تصوف را زیر نظر استادانی چون شهاب‌الدین عمر سهروردی فراگرفت.

سعدی پس از پایان تحصیلات، دورانی بسیار طولانی از سیاحتگری و جهان‌گردی را آغاز کرد. او دهه‌ها در عراق، شام، حجاز، مصر و آسیای صغیر سفر کرد، در لباس خطیب و درویش به مساجد و مجالس رفت، با صاحبان عقاید گوناگون نشست‌وبرخاست کرد و تلخی و شیرینی‌های فراوان کشید (از اسارت در دست صلیبیان در خندق طرابلس تا همراهی با کاروان‌های تجاری).

با استقرار آرامش نسبی در ایالت فارس در سایه تدبیر اتابک ابوبکر بن سعد زنگی، سعدی در حدود سال ۶۵۵ هجری به زادگاه خود شیراز بازگشت. او بلافاصله حاصل سفرها، تجربیات و اندوخته‌های حکمت عملی خود را در دو سال پیاپی تدوین کرد: ابتدا منظومه مثنوی «بوستان» (سعدی‌نامه) را در سال ۶۵۵ ق به پایان رساند و یک سال بعد، شاهکار جاودان نثر فارسی یعنی «گلستان» را در سال ۶۵۶ ق به نام سعد بن ابوبکر تصنیف کرد.

سعدی باقی عمر پربار خود را در خانقاهش در بیرون شهر شیراز (محل کنونی آرامگاهش، سعدیه) به خلق غزل‌های عاشقانه، موعظه، نامه‌نگاری با امرا و پاسخگویی به مریدان گذراند. آوازه سخن او هنوز زنده بود که از هند تا مصر و آسیای میانه پیچید. او سرانجام در دهه‌های پایانی سده هفتم هجری (بین ۶۹۰ تا ۶۹۵ ق) در شیراز چشم از جهان فروبست. نام و اندیشه سعدی نه تنها در ایران، بلکه بعدها در غرب نیز از طریق ترجمه‌های آندره دوریه و ستایش نویسندگانی چون ولتر، گوته، دیدرو و رالف والدو امرسون تأثیری تاریخی بر جای نهاد.