چرا درمانده ایم؟

حسن نراقی

حسن نراقی در اردیبهشت ۱۳۲۳ در کاشان به دنیا آمد. خانواده او از تبار نراقی‌های صاحب‌نام فرهنگی و مذهبی بودند، اما خود او مسیری نامتعارف و عمل‌گرایانه را در زندگی برگزید. در جوانی رشته‌های مختلفی را آزمود؛ برای مدتی در ایالات متحده دانشجوی خلبانی شد اما آن را رها کرد و سرانجام در رشته مهندسی نقشه‌برداری فارغ‌التحصیل شد. او چندین دهه به فعالیت تجاری، اقتصادی و فنی در ایران و کشورهای دیگر پرداخت؛ همین فاصله گرفتن از برج عاج دانشگاه، به او فرصتی داد تا جامعه ایرانی و روابط اجتماعی را بدون عینک نظریه‌های انتزاعی و از زاویه تعاملات واقعی و اقتصادی لمس کند.

با آغاز دهه ۱۳۸۰ و در سنین پختگی، نراقی دست به نگارش کتابی کم‌حجم زد که سرنوشت او را در تاریخ اندیشه معاصر رقم زد: «جامعه‌شناسی خودمانی: چرا درمانده‌ایم؟» (انتشارات اختران - ۱۳۷۹). این اثر به سرعت به یک مانیفست انتقادی برای خوداندیشی طبقه متوسط ایران تبدیل شد. لحن شجاعانه او در بازگو کردن زشتی‌ها و تنبلی‌های رفتاری ایرانیان، کتاب را به صدر پرفروش‌ترین‌ها رساند.

انتشار این کتاب البته مناقشات شدیدی برانگیخت؛ برخی جامعه‌شناسان آکادمیک او را به «تقلیل‌گرایی، سرزنش قربانی (Victim Blaming) و روان‌شناسی‌زدگی بی‌متدولوژی» متهم کردند؛ در مقابل، بسیاری از صاحب‌نظران صراحت، زبان همه‌فهم و شکستن تابوی تطهیر خلق‌وخوی ملی را از بزرگ‌ترین خدمات او دانستند. نراقی در واکنش به این نقدها کتاب «پی‌نکته‌هایی بر جامعه‌شناسی خودمانی» را نوشت و به شفاف‌سازی رویکرد خود پرداخت. او سپس کتاب‌های دیگری پیرامون تلخیص تاریخ ایران و آسیب‌شناسی تفکر نوشت. وی تا واپسین سال‌های عمر در تهران زیست و در ۲ آذر ۱۳۹۹ در سن ۷۶ سالگی چشم از جهان فروبست.