در ستایش مرگ

ژوزه ساراماگو

ژوزه د سوزا ساراماگو در ۱۶ نوامبر ۱۹۲۲ در دهکده آزینیاگا در مرکز پرتغال در خانواده‌ای از کشاورزان فقیر و بی‌زمین به دنیا آمد. فقر مالی خانواده مانع ادامه تحصیل او در دبیرستان شد و او ناچار به تحصیل در یک هنرستان فنی مکانیک شد. او سال‌ها به عنوان مکانیک خودرو، قفل‌ساز، کارمند اداری و کارگر فنی کار کرد، اما هم‌زمان در کتابخانه‌های عمومی شب‌ها تا دیروقت به مطالعه عمیق ادبیات، تاریخ و فلسفه می‌پرداخت.

نخستین رمانش را در سال ۱۹۴۷ با نام «سرزمین گناه» منتشر کرد، اما پس از آن به دلیل نبود شرایط اجتماعی و عدم رضایت از سبک خود، نزدیک به سه دهه رمان‌نویسی را کنار گذاشت. در دوران دیکتاتوری آنتونیو د اولیویرا سالازار، ساراماگو به حزب زیرزمینی و ممنوعه کمونیست پیوست و به عنوان روزنامه‌نگار و ویراستار به مبارزه فکری علیه فاشیسم پرداخت. پس از پیروزی «انقلاب میخک» در سال ۱۹۷۴ و تصفیه‌اش از روزنامه به دلایل سیاسی، در سن نزدیک به ۶۰ سالگی تصمیم گرفت تمام‌وقت بر خلق رمان تمرکز کند.

شکوفایی ادبی ساراماگو پدیده‌ای کم‌نظیر در تاریخ ادبیات بود؛ او با رمان «بالابال» (Memorial do Convento) در سال ۱۹۸۲ و سپس «سال مرگ ریکاردو ریش» به شهرت اروپایی رسید. در سال ۱۹۹۱، انتشار رمان جنجالی «انجیل به روایت عیسی مسیح» که در آن مسیح انسانی خطاکار و منتقد خدای پدر تصویر شده بود، با خشم کلیسای کاتولیک و سانسور دولت وقت پرتغال مواجه شد. در اعتراض به این سانسور، ساراماگو کشورش را ترک کرد و تا پایان عمر در جزیره لانزاروته (بخشی از جزایر قناری اسپانیا) در تبعیدی خودخواسته زیست.

در سال ۱۹۹۵ شاهکار جاودانه‌اش «کوری» (Ensaio sobre a cegueira) منتشر شد و سه سال بعد، در سال ۱۹۹۸، جایزه نوبل ادبیات را به دست آورد. ساراماگو تا واپسین روزهای عمرش با ذهنی شفاف به نوشتن، موضع‌گیری تند سیاسی علیه جنگ و بی‌عدالتی ادامه داد و سرانجام در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۰ در سن ۸۷ سالگی درگذشت.